کتامین تراپی

کتامین تراپی یا کتامین درمانی یک روش امیدوار کننده و ایمن برای درمان اختلالات روانی است.

در صورتی که بیماران مبتلا به افسردگی مقاومت به درمان را تجربه کنند یا همه کسانی که درگیر اختلال اضطراب، استرس پس از سانحه و گاهی دردهای مزمن هستند می توانند با کتامین تراپی مسیر درمان را بهتر از گذشته سپری کنند.

داروی کتامین در حقیقت نوعی داروی بیهوشی است که در دوز پایین و تحت نظر پزشک متخصص به صورت تزریقی یا خوراکی (کتامین خوراکی) برای بیماران تجویز می شود.

این روش درمانی می تواند با سرعت بالا علائم اختلالات روانی را کاهش داده و برای کسانی کاربرد دارد که با درمان های سنتی به نتایج خوبی نرسیده اند.

مکانیسم اثرگذاری کتامین درمانی

مکانیسم اثرگذاری کتامین درمانی بر پایه تاثیرگذاری بر گیرنده های گلوتامات (glutamate surge) در مغز است.

کتامین به عنوان یک آنتاگونیست گیرنده NMDA عمل می‌کند و مسیرهای عصبی را تحریک می‌کند.

این دارو باعث افزایش ارتباط بین سلول های عصبی و با تحریک نوروپلاستیسیته، مسیرهای عصبی آسیب دیده را بازسازی می‌کند.

یکی از مهمترین کاربردهای کتامین تراپی درمان افسردگی است، اما به عنوان اولین گزینه درمان مورد استفاده قرار نمی گیرد.

در صورتی که متخصصان متوجه شوند که در مسیر درمان افسردگی بیماران مقاومت بسیار زیادی اتفاق می افتد و سایر راهکارها حتی در دوره های طولانی مدت موثر نبوده اند برای ادامه درمان از روش های جایگزین مانند کتامین تراپی استفاده می کنند.

اگر چه کتامین تراپی درمان قطعی افسردگی شدید نیست اما می تواند تا حد قابل توجهی علائم آن را با سرعت کاهش دهد.

پیشرفته ترین حالت افسردگی با علائم و افکاری مثل خودکشی همراه است، به همین دلیل متخصصان به محض اینکه متوجه شوند بیماران با چنین افکاری مواجه هستند سریعا در کنار سایر روش ها از کتامین تراپی هم استفاده می کنند.

با توجه به اثربخشی بالای این تکنیک درمانی می توانند تا حدودی علائم افسردگی را کاهش داده و زمان و فرصت بیشتری برای ادامه درمان افسردگی در اختیار بیماران قرار می گیرد.

کاربردهای استفاده از کتامین تراپی

کتامین تراپی به‌عنوان یک روش نوین در پزشکی، با اثرات سریع ضد افسردگی و ضد درد شناخته می‌شود و در شرایطی که درمان‌های سنتی پاسخگو نبوده‌اند، نقش مؤثری ایفا می‌کند.

استفاده از این روش باید تحت نظر پزشک متخصص انجام شود و هر کاربرد آن با دوز و پروتکل‌های دقیق علمی همراه است.

درمان افسردگی مقاوم به دارو

کتامین تراپی به‌ویژه در افرادی که به داروهای ضد افسردگی کلاسیک پاسخ نداده‌اند، مؤثر است.

کتامین تراپی در افسردگی مقاوم به درمان (TRD) بسیار موثر است.

تزریق کتامین باعث فعال‌سازی مسیرهای نورونال مرتبط با خلق و خو می‌شود و علائم افسردگی را در کوتاه‌ترین زمان کاهش می‌دهد.

نتایج بالینی نشان می‌دهد که بسیاری از بیماران، پس از چند جلسه، کاهش قابل توجهی در علائم افسردگی و اضطراب خود تجربه می‌کنند.

کاهش اضطراب و اختلالات پانیک

این روش در درمان اختلالات اضطرابی (anxiety disorders) موثر است.

اثرات سریع آن باعث می‌شود بیماران در زمان کوتاهی احساس آرامش کنند و توانایی کنترل هیجانات خود را بازیابند.

این کاربرد برای افرادی که روش‌های درمانی دیگر را تجربه کرده‌اند، بسیار کارآمد است.

مدیریت دردهای مزمن و مقاوم به درمان

کتامین تراپی در بیماران مبتلا به دردهای مزمن مثل نورالژی، فیبرومیالژی و دردهای ناشی از آسیب عصبی کاربرد دارد.

این دارو با اثر بر سیستم گلوتامات و مسیرهای عصبی مرتبط با درد، شدت ناراحتی را کاهش داده و کیفیت زندگی بیمار را بهبود می‌بخشد.

درمان اختلالات خلق و خوی ناشی از PTSD (اختلال استرس پس از سانحه)

در افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، کتامین با کاهش افکار منفی و هیجانات مزمن مرتبط با تجربه‌های آسیب‌زا، موجب بهبود علائم می‌شود.

جلسات درمانی کوتاه مدت با دوزهای کنترل شده، باعث تثبیت خلق و خو و کاهش علائم اضطرابی می‌گردد.

کاربرد در اختلالات دو قطبی و سایر اختلالات روانی

کتامین تراپی در بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی – فاز افسردگی، می‌تواند اثر تسکین‌دهنده سریع داشته باشد.

در برخی اختلالات مقاومت‌کننده به درمان‌های معمول روانپزشکی، به‌عنوان درمان کمکی و با کتامین-آسیستد سایکوتراپی (KAP) مؤثر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مهمترین مزایای کتامین تراپی

یکی از روش های درمانی نوین و البته موثر برای درمان آسیب ها و اختلالات روانی کتامین تراپی است.

محققان بر این باورند که مهمترین مزیت این روش درمانی اثرگذاری سریع آن است، به گونه ای که برخلاف داروهای ضد افسردگی که در اکثر مواقع برای بیماران تجویز می شود و هفته ها طول می کشد تا تاثیرات اولیه آن نمایان شود.

کتامین به عنوان یک داروی ضدافسردگی سریع (rapid-acting antidepressant) شناخته می‌شود.

کتامین تراپی باعث می شود که نهایتاً ظرف چند ساعت تا چند روز تغییرات قابل توجهی برای بیماران مبتلا به افسردگی اتفاق می افتد و کاهش چشمگیر علائم بیماری نمایان می شود.

یکی از مزایای مهم کتامین تراپی درمان افسردگی های مقاوم به درمان است و کتامین تراپی می‌تواند افکار یا اقدامات خودکشی (suicidality) را به سرعت کاهش دهد، اگر بیماران با نوع پیشرفته افسردگی مواجه باشند و علی رغم انجام تکنیک های درمانی پاسخ مناسب را دریافت نکنند می توانند با کتامین تراپی روند بهبودی خود را سریع تر سپری کنند.

کتامین تراپی می تواند به سرعت افکار خودکشی و خودآزاری را از افراد دور کرده و به بیماران کمک می کند تا با آسیب های جسمی و روانی کمتری در مسیر بهبود بیماری قرار بگیرند.

کتامین تراپی نه فقط برای درمان افسردگی بلکه برای بهبود و درمان اختلالات اضطرابی و اختلال استرس پس از سانحه کاربرد دارد.

کتامین می‌تواند در درمان افسردگی اساسی (MDD) نیز مفید باشد.

کتامین با تحریک گیرنده ها در مغز باعث افزایش توانایی مغز برای ایجاد ارتباط جدید می شود.

بازسازی مسیرهای عصبی باعث می شود که در نهایت بهبود خلق و خو در بیماران اتفاق افتاده و افکار منفی به طور کامل برطرف می شود.

مزیت دیگر کتامین تراپی کاربرد آن برای مدیریت درد مزمن (chronic pain) است.

معمولاً کسانی که به دردهای نوروپاتیک، دردهای سرطانی و فیبرومیالژیا مبتلا هستند می توانند از این تکنیک درمانی به نتایج خوبی برسند.

کتامین تراپی برای چه کسانی مناسب نیست؟

با توجه به اینکه کتامین تراپی یک روش درمانی موثر جهت بهبود اختلالاتی مثل افسردگی شدید محسوب می شود اما همه افراد نمی توانند از این روش درمانی استفاده کنند.

معمولاً متخصصان تعیین می کنند که چه کسانی با چه شرایطی کاندیدای مناسب برای کتامین تراپی هستند.

با این حال متخصص روانپزشک این روش درمانی را علی رغم کاربردهای بی نظیری که دارد برای بانوان باردار و تمامی کسانی که در دوره شیردهی هستند مناسب نمی دانند.

اگر بیماران مبتلا به اختلالات روانی به فشار خون بالا یا بیماری های قلبی و عروقی مبتلا باشند نمی توانند کتامین تراپی را انجام دهند.

برای بیمارانی که سابقه ابتلا به روان پریشی را داشته اند یا از مواد مخدر استفاده می کنند نیز این محدودیت وجود دارد.

افراد سالمند و کسانی که با علائم زوال عقل مواجه هستند و یا نوجوانان و کسانی که علائم افزایش فشار داخل جمجمه را دارا باشند هم نمی توانند کتامین تراپی را انجام دهند.

در صورتی که بیماران یک بار کتامین تراپی را انجام داده باشند و به نتایج خوبی نرسند به هیچ عنوان این شیوه درمانی مجدد برای بیمار تکرار نخواهد شد.

کتامین تراپی چگونه انجام می شود؟

کتامین تراپی در محیط پزشکی کنترل شده و تحت نظر روانپزشک یا پزشک متخصص انجام می پذیرد.

روش انجام این تکنیک درمانی بستگی به نوع درمان و شرایط بیماران دارد، اما در نهایت هر روشی که انجام شود با هدف تحریک بخشی از مغز بیمار است.

معمولا دوره درمان برای بیماران دو جلسه در هفته است، بعضی بیماران برای تثبیت نتایج، دوره‌های تقویتی (booster infusions) دریافت می‌کنند و مدت زمان هر جلسه درمان بستگی به نظر پزشک و شرایط بیماران دارد.

کتامین تراپی با روش های مختلفی انجام می شود که شامل موارد زیر است:

اسپری بینی

این روش از کتامین درمانی که توسط اسپری بینی اسکتامین انجام می شود اخیراً مورد تایید سازمان غذا و داروی آمریکا قرار گرفته است.

مهم است که به هیچ عنوان از این اسپری بینی به صورت خودسرانه استفاده نکنید.

بیماران مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان می توانند با تجویز پزشک و در مطب زیر نظر متخصص از این اسپری استفاده کنند.

نیاز است که بیماران بعد از مصرف این دارو حداقل دو ساعت در مطب حضور داشته باشند تا وضعیت آنها تحت نظر پزشک باشد.

تزریق وریدی

متداول ترین روش کتامین تراپی تزریق وریدی است که به آن کتامین اینفیوژن (IV ketamine infusion) می گویند، در این روش مقدار مشخصی است که کتامین طی ۴۰ تا ۶۰ دقیقه از طریق سرم به بدن بیمار تزریق می شود.

برای تزریق وریدی بیمار بر روی تخت دراز می کشد و علائم حیاتی او به طور دقیق ارزیابی خواهد شد.

دوز معمول برای تزریق وریدی، ۰.۵ mg/kg over 40 minutes است.

دوز و پاسخ (dose-response) در تعیین اثرات درمانی بسیار مهم است

اندازه گیری ضربان قلب و فشار خون تا زمانی ادامه پیدا می کند تا دارو به طور کامل به بدن تزریق شود.

تزریق زیرجلدی

یکی دیگر از روش های معمول برای انجام کتامین تراپی تزریق دارو به صورت زیر جلدی است.

هر چند که این روش هنوز تایید نشده اما برخی از پزشکان از کتامین تزریقی عضلانی (IM ketamine) استفاده می کنند و بادبه کارگیری تجهیزات مناسب می توانند از این روش درمانی برای بهبود بیماران استفاده نمایند.

آمادگی قبل از انجام کتامین تراپی

• مشاوره کامل با پزشک و شرح حال دقیق پزشکی
• اطلاع‌رسانی درباره داروهای مصرفی و آلرژی‌ها
• رعایت ناشتا بودن یا دستورات غذایی پیش از جلسه بر اساس توصیه پزشک
• آماده‌سازی ذهنی و روانی برای تجربه اثرات دارو
• حضور یک همراه در جلسه برای مراقبت‌های بعد از درمان
• پیگیری و رعایت دستورات مراقبتی پس از جلسه

قبل از شروع کتامین تراپی، ضروری است که پزشک از وضعیت سلامت کامل بیمار مطلع باشد و بررسی‌های لازم مانند فشار خون، سابقه قلبی یا اختلالات روانی انجام گیرد.

ارائه اطلاعات دقیق درباره داروهای مصرفی، حساسیت‌ها و شرایط پزشکی، از بروز عوارض جانبی جلوگیری می‌کند و باعث می‌شود جلسات درمانی با ایمنی کامل انجام شوند.

آماده‌سازی ذهنی و روانی بیمار اهمیت بالایی دارد، زیرا کتامین می‌تواند اثرات سریع بر خلق و خو و ادراک ایجاد کند.

حضور یک همراه و رعایت دستورات قبل و بعد از جلسه، تجربه درمانی را ایمن‌تر و مؤثرتر می‌سازد و به بهبود سریع‌تر علائم افسردگی، اضطراب یا درد کمک می‌کند.

رعایت این نکات پیش از شروع کتامین تراپی، پایه‌ای برای موفقیت درمان و کاهش خطرات جانبی است.

مراقبت های بعد از کتامین تراپی

با توجه به اینکه کتامین تراپی نقش بسیار مهمی در بهبود اختلالات روانی دارد اما ممکن است متخصصان چند نکته مراقبتی را به بیماران یادآوری کنند تا ضمن اثربخشی بیشتر درمان از عوارض احتمالی جلوگیری نمایند.

احتمالاً بعد از کتامین تراپی کمی احساس خواب آلودگی خواهید داشت، بنابراین بهتر است که برای سنجش وضعیت بیماران فرد چند ساعتی در مطب حضور داشته باشد و نهایتاً برای بازگشت به خانه فردی همراه بیمار باشد.

بعد از هر جلسه کتامین درمانی به خوبی در خانه استراحت کنید و از انجام فعالیت های پرخطر مانند رانندگی خودداری نمایید.

از دیگر نکات مراقبتی بعد از کتامین تراپی می توان به عدم مصرف الکل و سایر مواد مخدر اشاره کرد.

مهم است که بیماران از آب فراوان استفاده کنند و طبق دستورالعمل های روانپزشک نکات مراقبتی را با دقت رعایت نمایند.

در صورتی که داروهای خاصی مثل ضد تهوع برای بیمار تجویز می شود مهم است که طبق دستور پزشک از آنها استفاده نمایند.

نیاز است که در جلسات ابتدایی و چند روز بعد از جلسه درمان احساسات، افکار و علائم خود را یادداشت کنید و در صورت نیاز در اختیار پزشک قرار دهید.

توصیه می شود که رژیم غذایی خود را بعد از هر جلسه درمان مطابق با دستورالعمل پزشک رعایت کنید.

عوارض و خطرات کتامین تراپی

کتامین تراپی با وجود اثرات سریع و مؤثر در درمان افسردگی، اضطراب و دردهای مزمن، می‌تواند با عوارض کوتاه‌مدت و خطرات بالقوه همراه باشد که آگاهی از آن‌ها برای بیماران بسیار مهم است.

اثرات کوتاه‌مدت کتامین معمولاً شامل سرگیجه و سرخوشی موقت است.

در ادامه به بررسی دقیق تراین موضوعات می پردازیم:

عوارض کوتاه‌ مدت کتامین تراپی

• سرگیجه یا حالت سبکی سر
• حالت تهوع و استفراغ
• احساس خواب‌آلودگی یا خستگی
• تغییرات فشار خون (افزایش فشار خون موقت) یا ضربان قلب
• احساس سرخوشی یا تغییرات موقتی در ادراک، دیسوسیاسیون (dissociation)

خطرات کتامین تراپی

• مشکلات قلبی در بیماران دارای سابقه بیماری‌های قلبی
• تشدید اختلالات روانی یا توهم در برخی افراد حساس
• وابستگی روانی به دارو در صورت استفاده طولانی‌مدت بدون نظارت
• آسیب به کبد یا کلیه در صورت مصرف داروهای دیگر همزمان بدون کنترل پزشکی
• اثرات نامطلوب در بیماران دارای سابقه سوء مصرف مواد
• آسیب مثانه (ketamine bladder)

پرسش‌ های متداول درباره کتامین تراپی

در ادامه به پرسش های متداول می پردازیم:

تفاوت کتامین و اسکتامین چیست؟

کتامین یک داروی عمومی است که هم در بیهوشی و هم در درمان افسردگی مقاوم به دارو کاربرد دارد و معمولاً به صورت تزریق وریدی یا عضلانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این دارو با فعال‌سازی مسیرهای گلوتامات در مغز، اثرات سریع ضد افسردگی و ضد درد ایجاد می‌کند و در جلسات کوتاه باعث کاهش علائم افسردگی و اضطراب می‌شود.

اسکتامین، نسخه S-انانتیومر (یا ایزومر فعال) کتامین است و به شکل اسپری بینی ارائه می‌شود.

برخلاف کتامین که نیازمند تزریق در کلینیک است، اسکتامین با کاربرد راحت‌تر و دوز کنترل شده می‌تواند در محیط سرپایی استفاده شود و اثرات سریع ضد افسردگی مشابه کتامین دارد.

با این حال، هر دو دارو باید تحت نظارت پزشک متخصص استفاده شوند و انتخاب بین آن‌ها بر اساس نیاز درمانی، شرایط بالینی و پروتکل‌های ایمنی انجام می‌گیرد.

آیا کتامین باعث وابستگی می‌شود؟

کتامین در صورت استفاده کوتاه‌مدت و تحت نظارت دقیق پزشکی برای درمان افسردگی، اضطراب یا دردهای مزمن، معمولاً باعث وابستگی نمی‌شود.

با این حال، استفاده طولانی‌مدت یا خودسرانه این دارو می‌تواند خطر وابستگی روانی را افزایش دهد و اثرات نامطلوبی بر سلامت روان و جسم داشته باشد.

به همین دلیل، جلسات کتامین تراپی باید همیشه تحت نظر متخصص و با دوزهای کنترل‌شده انجام شود تا هم اثر درمانی حفظ شود و هم خطرات احتمالی وابستگی به حداقل برسد.

هزینه کتامین تراپی چقدر است؟

هزینه کتامین تراپی بسته به عوامل متعددی متفاوت است از جمله تجربه و تخصص پزشک، نوع کلینیک یا مرکز درمانی، تجهیزات و امکانات مورد استفاده، تعداد جلسات درمان و پروتکل‌های اختصاصی هر بیمار.

شرایط بالینی فرد و نیاز به ارزیابی‌های قبل و بعد از درمان می‌تواند بر میزان هزینه تأثیرگذار باشد.

به همین دلیل توصیه می‌شود پیش از شروع درمان، مشاوره تخصصی با پزشک انجام شده و برنامه درمانی کاملاً شخصی‌سازی شود تا بهترین نتیجه درمانی همراه با مدیریت مناسب هزینه حاصل گردد.

کتامین تراپی چند جلسه نیاز دارد؟

تعداد جلسات کتامین تراپی بسته به شدت علائم و نیاز بالینی بیمار متفاوت است و معمولاً یک برنامه درمانی شخصی‌سازی شده توسط پزشک تعیین می‌شود.

برخی بیماران ممکن است با چند جلسه اولیه بهبود قابل توجهی را تجربه کنند، در حالی که برخی دیگر برای تثبیت اثرات درمان و کنترل علائم افسردگی، اضطراب یا دردهای مزمن، نیاز به جلسات بیشتری دارند.

پیگیری دقیق متخصص و ارزیابی مداوم اثر درمان، نقش مهمی در تعیین تعداد جلسات و دستیابی به نتایج پایدار ایفا می‌کند.